Giáo sư Stanford quay lại cách học “không công nghệ”
Jamil Zaki, giáo sư tâm lý học tại Stanford, cho biết ông ngày càng lo lắng về khả năng viết của sinh viên trong thời đại AI phát triển mạnh.
Theo khảo sát của Inside Higher Ed năm 2025, khoảng 85% sinh viên đại học sử dụng AI trong việc học, và nhiều người thậm chí để chatbot viết toàn bộ bài luận thay mình.
Vì lý do đó, tất cả lớp học của ông hiện đều diễn ra theo hình thức “tech-free” – không sử dụng công nghệ trong lớp. Từ năm 2024, các bài thi trong chương trình tâm lý học mà ông quản lý cũng chuyển sang hình thức viết tay bằng “blue book”, loại sổ giấy truyền thống dùng trong các kỳ thi tại Mỹ.
Vì sao viết vẫn quan trọng trong thời đại AI?
Theo giáo sư Zaki, việc viết không chỉ phục vụ công việc mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng suy nghĩ của con người. Ông đưa ra ba lý do chính giải thích vì sao con người vẫn cần tự viết thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào AI.
Viết từng là kỹ năng quan trọng cho công việc
Trước đây, viết là kỹ năng cốt lõi trong giáo dục đại học vì hầu hết công việc đều yêu cầu con người phải gửi email, làm báo cáo và truyền đạt ý tưởng.
Tuy nhiên, giáo sư Zaki cho rằng lý do này hiện không còn đủ thuyết phục nữa. Trong bối cảnh AI có thể tự động hóa phần lớn email, báo cáo hay tài liệu công việc, nhiều người trẻ sẽ không còn động lực để tự viết như trước.
AI đang tạo ra “ô nhiễm ngôn ngữ”
Một trong những điều khiến giáo sư Stanford lo ngại nhất là hiện tượng ông gọi là “textual pollution” – tạm dịch là ô nhiễm ngôn ngữ.
Ông cho rằng AI đang khiến môi trường nội dung trực tuyến ngày càng đầy những bài viết dài dòng, nhạt nhòa và thiếu chiều sâu. Nhiều người dùng chatbot để tạo ra các nội dung có vẻ chỉn chu nhưng thực chất thiếu suy nghĩ thật sự phía sau.
Theo ông, điều này xuất hiện ở khắp nơi: từ mạng xã hội, email công việc cho đến các chương trình truyền hình và cả bài nghiên cứu khoa học.
Các nghiên cứu cũng cho thấy AI có xu hướng làm văn phong con người trở nên giống nhau, an toàn nhưng nhàm chán. Những cụm từ quen thuộc như “đây mới là vấn đề thật sự” hay “thành thật mà nói” xuất hiện ngày càng nhiều, khiến nội dung mất đi cá tính và cảm xúc thật.
Giáo sư Zaki cho rằng viết không chỉ là truyền tải thông tin mà còn là cách con người kết nối với nhau. Vì vậy, việc tự viết là một hành động giữ gìn chất lượng giao tiếp và tư duy trong xã hội.
Viết giúp não bộ tiếp tục hoạt động
Lý do quan trọng nhất, theo giáo sư Stanford, là viết chính là một hình thức tư duy.
Ông nhắc đến khái niệm “cognitive surrender” – tức là khi con người giao luôn việc suy nghĩ cho AI. Một nghiên cứu cho thấy phần lớn người tham gia đều dùng AI để giải bài logic khi được cho phép, nhưng chưa đến 20% nhận ra khi chatbot trả lời sai.
Theo giáo sư Zaki, quá trình cố gắng diễn đạt suy nghĩ thành câu chữ chính là lúc não bộ hoạt động mạnh nhất. Viết giúp cải thiện tư duy phản biện, trí nhớ và khả năng sắp xếp ý tưởng.
Một số nghiên cứu còn cho thấy việc viết về cảm xúc cá nhân có thể giúp giảm căng thẳng, lo âu và cải thiện sức khỏe tinh thần.
Ngược lại, nếu AI làm toàn bộ quá trình này thay con người, khả năng tư duy sẽ dần trở nên thụ động hơn. Một nghiên cứu khác phát hiện sinh viên dùng AI có thể tạo ra nhiều lập luận nhanh hơn, nhưng chất lượng thường nông hơn và thiếu chiều sâu.
“Viết là phòng gym cho bộ não”
Giáo sư Zaki cho rằng AI đang khiến con người bước vào trạng thái “ít vận động trí não”, tương tự cách công việc văn phòng từng khiến con người ít vận động cơ thể.
Ông so sánh việc viết với tập gym cho não bộ. Nếu con người không chủ động duy trì khả năng suy nghĩ, não bộ sẽ ngày càng phụ thuộc vào công nghệ.
Theo ông, trong tương lai AI có thể mạnh hơn con người ở nhiều mặt, nhưng điều đó càng khiến việc duy trì khả năng tư duy độc lập trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Theo CNBC
Hải Hà dịch
